COĞRAFYA

  

TARİHİ VE KÜLTÜRÜYLE SİVEREK

 

 

Ramazan ÖZGÜLTEKİN

Ekrem AKMAN

Hüseyin DEMİRBAĞ

Kadir SUN

 
                                    COĞRAFYA

        

                   KARACADAĞ

 

             Siverek'in eteğinde kurulduğu Karacadağ aynı zamanda bölgenin belli başlı engebeli dağ silsilesini oluşturur. Karacadağ sönmüş bir yanardağdır. Diyarbakır?ın güneybatısında yer alan Karacadağ, kuzey-güney doğrultusunda uzanarak Diyarbakır havzası ile Şanlıurfa Platosunu birbirinden ayırır. En yüksek tepesi Kollu Baba Tepesidir. (1.957 m) Pleyistoen Bölümde (y. 2,5 milyon yıl önce) oluşmuş bir yanardağ olmasına karşın, koni biçimli olmadığından heybetli görünmez.  Çok  akıcı  bazaltlı  lavların  üst  üste  yığılmasıyla  oluşan ve  ?kalkan 


biçimli'ya da "Hawaii tipi" olarak bilinen yanardağlardandır. Karacadağ'ı oluşturan akışkan lavlar, yaklaşık 120-130 km çapındaki geniş alana yayılmıştır. Doğuda Diyarbakır, Batıda Siverek, Güneyde Viranşehir'e doğru yayılan lavlarla oluşan Karacadağ'ın uzantıları, Viranşehir'in kuzeyinde Takırtukur Dağı adıyla anılır.

              Karacadağ volkanik alanı iki aşamada oluşmuştur. İlk aşamada kırıklardan çıkan çok akışkan bazaltlı lavlar geniş lav platosunun temelini oluşturmuştur.

 

             Sonraki aşamada belirli ağızlardan çıkan daha az akışkan bazaltlar volkanik kütleyi yükseltmiştir. Lav platosu üstünde doğu-batı doğrultusunda uzanan birbirine koşut iki kırık (fay) çizgisi vardır.

              Karacadağ?da seyrek meşe topluluklarına rastlanır. Dağın ince bir toprak tabakasıyla kaplı olan Diyarbakır yönündeki kesimi bitkisel üretime elverişlidir. Öteki kesimler irili ufaklı volkanik kayalarla kaplıdır. Karacadağ kütlesi, merkezden çevreye ışınsal biçimde uzanan vadilerle parçalanmıştır.

              Dağdan sızan sular, etekten kaynaklar halinde çıkar. Bunlardan bazıları Dicle?nin  kollarını besler, bazıları ise Siverek ve Diyarbakır kentlerinin içme sularının  karşılanmasında kullanılır. Diyarbakır'ı  Siverek üzerinden Şanlıurfaya bağlayan karayolu ile Batman - Dörtyol Ham Petrol boru Hattı Karacadağ'ın kuzey eteklerini izler. Arazi Viranşehir'e doğru uzandıkça alçalır ve Viranşehir'den sonra çölle ve Harran ovası ile birleşir.

             Siverek, kuzey-batı tarafında bulunan Adıyaman dağları ile çevrilmiştir. Büyük bir sahayı dolduran Atatürk Baraj gölü de bölgenin coğrafik durumunu ve iklimini değiştirmektedir. [1]

   


                                AKARSULAR     

 

            Siverek'te kayda değer büyüklükte akarsu yoktur. Ancak kuzeyinden geçen ve Fırata kavuşan çaylar vardır. Bunlar mevsimlik yağışlarla beslendikleri için yaza doğru kurumaya yüz tutmaktadırlar.    

 

            Hacı Hıdır Deresi : Şehrin 4 km güneyinde, doğudan batıya doğru akan küçük kaynaklarla, yağmur suları, derecikler ve şehir çayı suyundan beslenen bu derenin önüne sulamada kullanılmak için Hacı Hıdır barajı yapılmıştır. Hacı Hıdır çayı daha sonra bazı küçük derelerle birleşerek ilerde Fırat nehri üzerinde kurulan Atatürk Baraj Gölü'ne akmaktadır. Hacı Hıdır barajı ve çevresi, bazı düzenlemeler ve ağaçlandırma çalışmaları yapılırsa gelecekte, Siverekliler için önemli bir mesire yeri olabilir.

 

             Esmer Çayı: Şehrin kuzeyinden, yeraltı kaynaklarının oluşturduğu suların birikimi ve kışın yağmur sularının toplanmasıyla büyüyen, şehrin içinde ve kale etrafında, atık suları alarak Şehir Suyu adını alan bu derecik, ilerde Hacı Hıdır çayıyla birleşip bu günkü Hacı Hıdır barajına karışmaktadır. Esmer çayı daha önce kalenin etrafında yer almış ve rivayetlere göre kalenin düşman savunmasında hendeklerin doldurulmasında kullanılmıştır. Çevresini sardığı bu kale (Kan kalesi) dolayısı ile Kan Deresi ismi ile de anılmıştır.


            1955-1965 yılları arasında yapılan ıslah çalışmaları neticesinde şehrin ortasında kalan, taşıdığı kirli sularla çeşitli hastalıklara neden olan ve kötü bir görünüme sahip olan Esmer Çayı?nın üzeri Belediye tarafından  kapatılmıştır.


            Bu gün üzerinden Esmer Çay ve Cumhuriyyet Caddeleri geçen dere beraberinde pek çok küçük kaynak ve atık suları da alarak Hacı Hıdır Baraj gölüne katılmaktadır.

 

             Zengeçür Çayı:  Karacadağ'dan Fırat nehrine kadar uzanan bir vadiden gelen Zengeçür Çayı büyük kaynağını Fak köyü civarından alır. Ayrıca çay, Kargaşi, Karaka, Darbi, Karabahçe, Sütpınar kaynaklarından da beslenmektedir. Gavur Tepesinin güneyinde kavisler çizerek batıya doğru yönelir ve burada Gedik Suyu adını alır. Üç Kuyu köyünden itibaren Zengeçür Çayı adını alır. Daha sonra Kamışlık, Güngörmek ve Aksun'u geçtikten sonra sağdan Külhan adı verilen çayı alır. Kış ve ilkbahar aylarında Karacadağ'dan gelen kar ve yağmur suları ile taşar, yaz mevsiminde ise çay incelir, suyu azalır.

 

               Çam Çayı: Kaynağını Karacadağın Covtanik ve Derekıran tepelerinden alır. Hellis Köyü civarında Fırat Nehrine dökülür. Beşkardeş, Bahçecik ve Haldun Çaylarıyla beslenir. Bu çay Hilvan ile Siverek arasında doğal bir sınır meydana getirir.Çam Çayı, Aslanlı kaynağını aldıktan sonra Hacı Kamil köprüsünden  geçerek sonra Hacı Hıdır Barajına ulaşır.


               Hamdun Çayı: Kaynağını Mışmışi köyü civarından alır. Mışmışi hazinesinin ve Mışmışi köyünün yakınından geçerek Çam çayına karışır.

 

               Beşkardeş Çayı: Çam Çayının büyük kollarından biridir. Daha sonra Pamuk çayı adını alarak Siverek yakınlarında Hacı Hıdır Çayı adını alır ve Fırat Nehri yakınlarında  Çam Çayıyla birleşir.

 

             Çak Suyu: Kayık Tepesinde doğan su, Fırat'a dökülür. Çak suyu Çeltik Suyu olarak da bilinir.

  

            Diğer dereler ve Sular da şunlardır. Mirgemir Suyu, Kırkpınar, Gölcük Deresi, Nasrettin Deresi, Eğribük Deresi, Hoşin Suyu, Çerbuş, Anbar, Güngür  Suyu

 

            Siverekle İlgili Özet Bilgiler

             Siverek?in Yüzölçümü     :    4314 Km2

                Toplam Nüfusu                :    224.102

            Merkez Nüfusu                 :    126 820

            Köy Nüfusu                      :    97.282

            Rakımı                             :    802 m

            Belediye Sayısı                  :    3

            Köy Sayısı                         :    118

            Mezra Sayısı                      :    348

            Öğrenci Sayısı                    :    41.000

         

 Siverek'in Çevre İl ve İlçelere Uzaklığı

 

Siverek-Ş.Urfa...........96 Km. 

Siverek-Diyarbakır....84 Km.

Siverek-Hilvan..........34 Km. 

Siverek-Çermik.........60 Km.

Siverek-Viranşehir....86 Km.

 

                  Ayrıca Siverek'ten Adıyaman'a Atatürk Baraj Gölü üzerinden feribotla   geçilerek Kahta üzerinden varılır. Siverek'e en yakın demiryolu Diyarbakır'da bulunmaktadır. En yakın hava yolu ise Diyarbakır ve  Şanlıurfa'dadır.



[1] "aracadağ" AnaBritannica Genel Kütür Ansiklopedisi C.XVIII, s.130